Dünyanın Yoldaşı Ay

Ay yaklaşık 384.000 km’lik bir uzaklıkta Dünya’nın çevresinde döner. Hiçbir gök cismi gezegenimize Ay kadar sürekli yakın değildir ve aynı ölçüde araştırılmamıştır.

Güneş sistemindeki diğer gezegenlerle karşılaştırıldığında, Dünya kendi boyutuna oranla en büyük uyduya sahiptir. Ay’ın yaklaşık 3480 km olan çapı Dünya’nın çapının %25’inden fazlasına denk düşer. Bu nedenle Dünya ve Ay bazen ikili gezegen olarak anılır. Ama Ay’ın kütlesi kayda değer bir gaz örtüsünü tutmaya yeterli değildir. Bunun bir sonucu olarak, sıcaklığı aydınlık yüzündeki 130°C ve karanlık yüzündeki -160°C arasında oynar.

Kraterler ve Denizler

Krater benekli Ay yüzeyi Dünya’nın yaklaşık 4 milyar yıl önce nasıl göründüğünü ortaya koyar. O sırada yeni oluşmuş gezegenler, asteroitlerin bir tür dolu fırtınası altındaydı. Dünya’nın kraterleri zaman içinde rüzgarın, suyun ve yerkabuğu değişikliklerinin etkisiyle aşındı ya da örtüldü. Bu kuvvetler Ay’da yoktur. Ay’ın görünümü çıplak gözle seçilebilen koyu renkli düzlüklerin ortaya çıkışından beri pek değişmemiştir. Eskiden birer deniz sayıldıkları için bu düzlüklere böyle adlar verilmiştir. “Dinginlik Denizi” Ay’ın batı yarıküresinin merkezinde yer alır. Ay’a 1969’da inen ilk insanlar bu denizin külrengi tozlarına ayak bastılar. Günümüzde Ay’daki denizlerin çarpma kraterlerini ve çöküntülerini dolduran katı lav nehirleri olduğu bilinmektedir.

Ay Işığı ve Dünya Işığı

Ay bir ayın büyük bölümünde geceleri güneş ışığını yansıtarak gökyüzünü aydınlatır. Çoğunlukla biz Ay’ın ışık alan yarıküresinin sadece bir kısmını, sözgelimi bir hilal biçiminde görürüz. Dolunay görüntüsü ancak Ay’ın dönüşü sırasında Dünya’nın Ay ile Güneş arasına girmesiyle ortaya çıkar.

Bununla birlikte Ay’ın Dünya ‘ya bakan, yani Güneş’i görmeyen karanlık bölümü hiçbir zaman tam kararmaz. “Dünya Işığı”yla, yani esas olarak Dünya çevresindeki bulutlarca yansıtılan güneş ışığıyla aydınlanır. Bu fenomen iklim araştırmacıları açısından ilginçtir; çünkü atmosferin ısınmasını ve iklim değişimini kısmen etkileyen Dünya’nın yansımasını ölçmeyi sağlar.

Dolanma Süresi ve Dönüş

Günler ve haftalar boyunca Ay’ı gözlemleyen bir kimse, Ay’ın her zaman aynı yüzüyle göründüğünü fark eder. Bu durum Ay’ın kendi ekseni çevresindeki bir dönüşü Dünya çevresindeki bir dönüşle aynı sürede, yani yaklaşık 27 günde tamamlamasından kaynaklanır. Ay bir yarım dönüşten sonra, dönüşe başlama noktasının aksi yönüne bakar. İkinci yarım dönüşten sonra, yine ilk yöne bakar.    

Dünya uydusunu nasıl edindi?

Ay benzersizdir. Merkür ve Venüs’ün hiç uydusu yoktur; Mars çevresindeki ufak uydular da muhtemelen sonradan kapılmış asteroitlerdir. Ortaya atılan açıklamaya göre, yaklaşık 4,5 milyar yıl önce Mars büyüklüğünde bir gezegen genç Dünya’yla çarpıştı. Gezegenlerin demir çekirdekleri erirken, kayaçlı materyalleri buharlaştı ya da uzaya fırlatıldı. Bu materyaller Dünya’nın yörüngesinde toplanıp yığışarak Ay’ı yarattı. Bu teoriyi doğrulayan olgulardan biri Ay’ın az miktarda demir içermesidir.

Kısa kısa……

Ay’ın yüzeyi kayalık bir çölü andırır. Katılaşmış lavla dolu çarpma kraterleri, havzaları ve çöküntüleriyle kaplıdır.

Ay’ın Dünya’dan görülmeyen yüzü: Daha fazla krater, daha az ova.

Ay krateri Eratosthenes’in çapı 58 km’dir.